LIMSwiki
Spis treści
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
7 listopada 1879 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Ludowy komisarz do spraw wojskowych i marynarki wojennej RFSRR | |
Okres |
od 13 marca 1918 |
Przynależność polityczna | |
Poprzednik | |
Następca |
funkcja zniesiona |
Ludowy komisarz spraw zagranicznych RFSRR | |
Okres |
od 8 listopada 1917 |
Przynależność polityczna | |
Następca | |
Ludowy komisarz spraw wojskowych i marynarki wojennej ZSRR | |
Okres |
od 12 listopada 1923 |
Przynależność polityczna | |
Poprzednik |
funkcja utworzona |
Następca | |
![]() | |
Odznaczenia | |
![]() |
Lew Dawidowicz Trocki (ros. Лев Давидович Троцкий, właśc. Lew Dawidowicz Bronstein, ros. Лев Давидович Бронштейн; ur. 26 października?/7 listopada 1879 w Janowce w guberni chersońskiej, zm. 21 sierpnia 1940 w Meksyku) – komunistyczny rewolucjonista rosyjski pochodzenia żydowskiego. Jeden z twórców i przywódców RFSRR, ZSRR oraz Armii Czerwonej. Przewodniczący Petersburskiej Rady Delegatów Robotniczych w czasie rewolucji 1905 roku i Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich po rewolucji lutowej i obaleniu caratu. Przewodniczący Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego przy Radzie Delegatów, faktycznie kierujący przejęciem władzy przez bolszewików w Piotrogrodzie (listopad 1917). Członek Komitetu Centralnego RKP(b) i WKP(b) (1917–1927), członek Biura Politycznego RKP(b) i WKP(b) (1919–1926). Ludowy komisarz spraw zagranicznych RFSRR (1917/1918), następnie ludowy komisarz spraw wojskowych i marynarki wojennej (ros. narkomwojenmor) w rządzie RFSRR i ZSRR (1918–1925). Współtwórca i zwolennik teorii permanentnej rewolucji.
Od 1923 r. przywódca Lewicowej Opozycji w ZSRR, po śmierci Lenina toczył spór z Józefem Stalinem o władzę w kraju i dalsze kierunki rozwoju Związku Radzieckiego. W listopadzie 1927 usunięty z WKP(b) i z Kominternu, w styczniu 1928 r. zesłany do Ałma-Aty, rok później – pozbawiony obywatelstwa ZSRR i deportowany z kraju. Przebywał na emigracji w Turcji, Francji, Norwegii i w Meksyku, pozostając aktywnym krytykiem stalinizmu z pozycji marksistowskich. Założyciel, redaktor i autor Biuletynu Opozycji (1929–1940). W 1938 r. założył IV Międzynarodówkę; oparty na jego myśli politycznej trockizm stał się najpoważniejszym odłamem marksizmu krytycznym wobec ZSRR. Zamordowany na emigracji na rozkaz Stalina przez Ramona Mercadera, agenta INO NKWD.
Życiorys
Dzieciństwo
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Leo_Trotzki_1888.jpg/170px-Leo_Trotzki_1888.jpg)
Urodził się jako Lew Bronstein w 1879 roku (jak wspominał sam Trocki w metryce urodzin występuje rok 1878, co miało umożliwić mu wcześniejsze pójście do szkoły) w Janowce koło Chersonia, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Był piątym z ośmiorga (czworo zmarło w dzieciństwie) dzieci średniozamożnego żydowskiego chłopa Dawida Bronsteina (1847–1922) oraz jego żony Anny Lwownoj Żiwotowskoj (zm. 1910). W rodzinnym domu Bronsteinów nie posługiwano się jidysz, ale mieszanką języków rosyjskiego i ukraińskiego; Bronsteinowie byli również zdeklarowanymi ateistami[1]. Rodzina zamieszkiwała w lepiance ze słomianym dachem[2] i utrzymywała się z pracy na wydzierżawionym polu[3]. Przez pierwsze dziewięć lat życia Trocki nie opuszczał w ogóle rodzinnej Janowki[4]. Jako dziecko widział warunki pracy zatrudnianych przez ojca robotników rolnych, co według niego, razem z ateizmem rodziców, miało istotny wpływ na ukształtowanie się jego przyszłego światopoglądu[5], chociaż sam w dzieciństwie nie doświadczył niedostatku będącego udziałem milionów chłopów w carskiej Rosji[6]. Bronsteinom zależało na edukacji swoich dzieci; dziewięcioletni Lew przez krótki czas uczył się w lokalnej żydowskiej szkole, a następnie trafił do Szkoły Realnej św. św. Piotra i Pawła w Odessie, jednej z lepszych szkół w południowej Rosji, gdzie zawsze należał do wyróżniających się uczniów[7].
Początek działalności w ruchu robotniczym
Ukończył z wyróżnieniem szkołę realną im. św. Pawła w Odessie, planował studiować matematykę. W 1896 Lew Bronstein musiał przenieść się do Mikołajowa, by zgodnie z zasadami nauki młodzieży żydowskiej ukończyć ostatni rok przed wstąpieniem na uniwersytet. Mieszkając u znajomych rodziców, których dwaj synowie sympatyzowali z ruchem narodnickim, tylko początkowo był całkowicie obojętny na politykę, planując studia matematyczne na Uniwersytecie Noworosyjskim w Odessie[8]. Jak sam wspominał, któregoś dnia dał się jednak wciągnąć w dyskusję i w rezultacie sam dołączył do radykalnego ruchu[9]. Zaczął uczęszczać na spotkania rewolucyjnych kółek (których nie znał z Odessy) i kosztem nauki brać udział w debatach z marksistami, których w tym okresie ostro atakował, a ponadto, ku przerażeniu rodziców, zamieszkał z grupą przyjaciół i socjalistą Szwigowskim w samowystarczalnej komunie[10]. Wkrótce porzucił narodnictwo (do czego przyczyniła się jego późniejsza żona Aleksandra Sokołowska) i współtworzył oparty na ideach marksizmu Południoworosyjski Związek Robotniczy, używając pseudonimu Lwow. Był jednym z liderów organizacji, choć przyznawał się do swojego niewielkiego jeszcze poziomu wiedzy politycznej[11]. Grupa działała do 1898, kiedy Trocki i 200 innych członków grupy zostali aresztowani. Uznany za prowodyra i ideowego przywódcę organizacji, Trocki został umieszczony w skrajnie niehigienicznych warunkach w izolowanej celi i dopiero za opłatą przeniesiony w zdrowsze miejsce, do więzienia w Odessie[12]. Łącznie przez dwa lata oczekiwał na proces sądowy, który w końcu się nie odbył; niemniej podejrzani otrzymali wyroki kilkuletniego zesłania administracyjnego[13]. W więzieniu Trocki na własną rękę poszerzał wiedzę filozoficzną, jak również ożenił się z Aleksandrą Sokołowską[14].
Na zesłaniu w Wiercholeńsku i Ust-Kut koło Irkucka[15] Trocki zarabiał jako dziennikarz gazety Przegląd Wschodni, używając pseudonimu Antid Oto[15], gdzie pisał głównie o literaturze i starał się poruszać tematykę społeczną[16]. Jego niezwykła płodność pisarska oraz coraz solidniejszy światopogląd marksistowski sprawiły, że został dostrzeżony przez Krzyżanowskiego, agenta Lenina, który ułatwił mu ucieczkę z Syberii[17]. Próbę ucieczki z zesłania Trocki planował już wcześniej, po lekturze otrzymanej nielegalnie książki Lenina Co robić?. Jego żona, mimo faktu, że urodziła niedawno drugą córkę, zgodziła się pomóc mu w wydostaniu się z Wiercholeńska[17].
Praca w Iskrze i rewolucja 1905 roku
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/LeonTrotsky1897.jpg/170px-LeonTrotsky1897.jpg)
Ostatecznie Trocki uciekł z Syberii pod fałszywym nazwiskiem, prawdopodobnie zapożyczonym od strażnika więziennego w Odessie[18]. Koleją Transsyberyjską z Irkucka dotarł do Samary, skąd udał się do Charkowa, Kijowa i Połtawy, jednak rozczarowany postawą tamtejszych kółek socjalistycznych zdecydował się na powrót do Samary[17], a stamtąd na polecenie Lenina wyjechał za granicę, by spotkać się z zespołem redakcyjnym pisma „Iskra”[17]. Na jesieni 1902 roku poprzez Zurych i Paryż dostał się do Londynu gdzie kontynuował współpracę z Leninem oraz poznał jego żonę Nadieżdę Krupską[19]. W trakcie pobytu w Londynie utrzymywał kontakt głównie z rosyjskimi emigrantami. W trakcie emigracji poznał i zaprzyjaźnił się z liderem umiarkowanych mienszewików, Julijem Martowem czy Wierą Zasulicz. Jego język angielski niewiele poprawił się u niego od czasu nauki w Rosji. Uczestniczył w spotkaniach z socjalistami brytyjskimi, które odbywały się w kościołach. Poglądy brytyjskiego socjalizmu nie spodobały się Trockiemu ze względu na religijną, chrześcijańską wymowę. Większe zainteresowanie wykazywał niemieckim ruchem socjalistycznym gdzie trwała walka między ortodoksyjnymi marksistami a rewizjonistami[20].
Jako działacz polityczny odwiedził m.in. Brukselę, Liège i Paryż, gdzie wygłaszał swoje referaty. W Paryżu pozostał na jakiś czas korzystając z gościnności tamtejszych rosyjskich studentów. Prywatnie Paryż zrobił na nim o wiele lepsze wrażenie aniżeli Londyn[21]. Z większym zainteresowaniem przyjął też tezy lokalnych socjalistów, uczestnicząc w wykładach wygłaszanych przez Jeana Jaurèsa i brał udział w manifestacjach przeciwko Alexandre Millerandowi. W 1902, występując z wykładem przeznaczonym dla młodych zwolenników socjaldemokracji w Paryżu, Trocki poznał rosyjską emigrantkę Natalię Siedową, studiującą we Francji historię sztuki. Nawiązał z nią romans; Siedowa była jego partnerką do końca życia, chociaż nigdy nie uzyskał formalnego rozwodu z pierwszą żoną[22]. Z Paryża często wyjeżdżał do Niemiec i Szwajcarii, gdzie nawiązał kontakt z rosyjskimi radykalnymi działaczami studenckimi, wśród których propagował materializm dialektyczny. W Niemczech, na jednym z wykładów, poznał sędziwego filozofa Kuno Fischera, którego poglądy nie wywarły jednak na nim większego wrażenia[23].
Lenin planował włączenie młodego redaktora w prace kolegium redakcyjnego pisma, będąc przekonanym, że Trocki poprze jego i Julija Martowa w narastającym sporze ideowym z Gieorgijem Plechanowem. Plechanow nie zgodził się jednak na nadanie Trockiemu statusu stałego członka kolegium, a jedynie umożliwienie mu uczestnictwa w jego pracach z głosem doradczym[24]. Po przeniesieniu redakcji Iskry do Genewy przeniósł się do tegoż miasta[25]. Jako członek redakcji Iskry, Trocki współorganizował II kongres Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji w Londynie. Uczestniczył w dyskusji pomiędzy zwolennikami pozycji politycznej Iskry a „ekonomistami”, a następnie w dyskusji o pozycji Bundu w rosyjskim ruchu socjalistycznym. Trocki w debatach na ogół jednoznacznie popierał Lenina. Nieoczekiwanie jednak w czasie dyskusji nad regulaminem partyjnym Trocki poparł Martowa i grupę działaczy, która opowiadała się za mniej sformalizowanym regulaminem partyjnym i mniejszymi wymaganiami wobec członków. Komentując później swoje zachowanie w czasie zjazdu, Trocki twierdził, że pragnął przeciwstawić się budowie monolitycznej partii, która szybko mogłaby stracić wszelką wewnętrzną demokrację[26]. Po rozłamie z Leninem przez pewien czas zamieszkał w Monachium[27].
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Leo_Trotzki_1900_in_Sibirien.jpg/170px-Leo_Trotzki_1900_in_Sibirien.jpg)
W 1905 r. powrócił sekretnie do Rosji, by wziąć aktywny udział w rewolucji. W Rosji mieszkał pod fałszywym nazwiskiem Wikentjewa, a pośród rewolucjonistów znany był pod pseudonimem Piotr Piotrowicz. Nawiązał kontakt z miejscowymi mienszewikami i tzw. bolszewikami-pojednawcami (zwolennikami zakończenia rozłamu w rosyjskiej socjaldemokracji)[28]. Przez pewien czas, w obawie przed aresztowaniem, ukrywał się w Finlandii[29]. Po powrocie z Finlandii został ostatnim przewodniczącym Petersburskiej Rady Delegatów Robotniczych , wzywał do obalenia caratu poprzez strajk generalny. Aresztowany w grudniu 1905 r. podczas ostatniego posiedzenia Rady, skazany na dożywotnią katorgę w kolonii karnej w Obdorsku[30]. W 1907 r., korzystając z pomocy fińskich nacjonalistów, udało mu się uciec za granicę[31].
Działalność w latach poprzedzających I wojnę światową
Wziął udział w socjaldemokratycznym zjeździe partyjnym w Londynie w roku 1907. W zjeździe udział wzięli brytyjscy liberałowie, którzy przyznali rewolucjonistom nieznaczną pomoc finansową. W trakcie trwania zjazdu zaprzyjaźnił się z pisarzem Maksimem Gorkim, który był fanem jego prac. Po zjeździe oprowadził Gorkiego po Londynie. Kolejną z osób do których zbliżył się w wyniku zjazdu była Róża Luksemburg (którą poznał jeszcze w 1904 roku), która poparła część tez Trockiego i skrytykowała Lenina, będącego wtedy w konflikcie z Trockim[32]. Po zakończeniu zjazdu udał się na kontynent, do Wiednia. Pobyt w Austro-Węgrzech otworzył go na międzynarodowy ruch socjalistyczny – poznał wtedy działaczy takich jak Karl Kautsky, Victor Adler czy Rudolf Hilferding. Trocki stał się dość popularny w kręgach niemieckojęzycznych socjalistów (niemieckich i austriackich), a tłumaczenia jego artykułów wydawało pismo „Neue Zeit”. Hilferding wielokrotnie wyrażał się pozytywnie o pracy Trockiego i utrzymywał z nim dobre kontakty, otwierając mu przy tym drogę do wielu działaczy austromarksizmu (Otto Bauer, Karl Renner). Trocki miał z nimi dobre relacje, mimo to był krytycznie nastawiony do ich nierewolucyjnych poglądów, uważając je za zbyt odbiegające od tez Karola Marksa[33].
W 1908 roku rozpoczął pracę w wiedeńskim biurze „Prawdy”. Gazeta Trockiego była nielegalnie przerzucana do Rosji przez Morze Czarne lub Galicję. Najważniejszymi współpracownikami Trockiego na łamach pisma byli Adolf Joffe i Wiktor Kopp (obydwaj byli w późniejszym czasie radzieckimi dyplomatami). Dzięki Joffemu, Trocki poznał zagadnienia psychoanalizy, która od tamtej pory stała się jego zainteresowaniem[34]. Od 1909 roku pozostawał w coraz gorszych relacjach z austriackimi marksistami, po tym jak skrytykował ich za rzekomy szowinizm. Spowodowane to było w dużej mierze kontaktami Trockiego z socjalistami serbskimi, niechętnymi Austro-Węgrom[35]. Lata 1912–1913 spędził na Bałkanach. W Bułgarii opowiedział się przeciwko represjom tamtejszego rządu na mniejszości Turków, w Rumunii z kolei zaprzyjaźnił się z Chrystianem Rakowskim z Socjalistycznej Partii Rumunii[36]. Często odwiedzał Berlin. Tam, oprócz Róży Luksemburg, poznał Karla Liebknechta i Kautsky’ego, którzy pozytywnie wypowiadali się o rosyjskiej rewolucji 1905 roku[37].
Opozycja wobec I wojny światowej
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Trotskynina1915.jpg/170px-Trotskynina1915.jpg)
Wkrótce po wybuchu I wojny światowej przeniósł się z Zurychu do Paryża, gdzie podjął pracę w redakcji rosyjskojęzycznego dziennika „Nasze Słowo”. W maju 1915 roku dołączyła do niego rodzina[38]. Zdecydowanie występował przeciwko wojnie i postawie kierownictwa Drugiej Międzynarodówki i większości socjalistów europejskich, którzy przeszli na pozycje patriotyczne i popierali władze swoich krajów w konflikcie. Podczas konferencji socjalistów w Zimmerwaldzie we wrześniu 1915 roku odegrał istotną rolę, m.in. był autorem tekstu deklaracji końcowej. We wrześniu 1916 roku władze francuskie, na prośbę sojuszniczej Rosji, zamknęły redakcję „Naszego Słowa” i postanowiły wydalić Trockiego z kraju[39]. Próbując uniknąć wydalenia do Rosji, Trocki trafił do Hiszpanii[40] i stamtąd do Nowego Jorku (w styczniu 1917)[41]. W Nowym Jorku kontynuował działalność polityczną, odczytując w języku niemieckim i wygłaszając w języku rosyjskim serię przemów o charakterze antywojennym[42]. W Nowym Jorku schronili się także inni rosyjscy rewolucjoniści, w tym Nikołaj Bucharin, który nawiązał z Trockim kontakt[43]. Wraz z Bucharinem pracował w rosyjskojęzycznym piśmie „Nowyj Mir”[44].
Po wybuchu rewolucji lutowej wrócił do Rosji, z trwającym miesiąc przystankiem w obozie dla jeńców wojennych (który sam określił jako obóz koncentracyjny) w Amherst w Kanadzie. Trocki został aresztowany i umiejscowiony w obozie przez rząd Wielkiej Brytanii prawdopodobnie za działalność antywojenną, którą prowadził w Stanach Zjednoczonych[45].
W Piotrogrodzie Trocki natychmiast podjął intensywną działalność polityczną, ostro krytykując kolejne rządy i występując w obronie Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Należał wówczas do tzw. frakcji międzydzielnicowców (ros. miezrajoncy), odrębnej od frakcji bolszewickiej i mienszewickiej SDPRR. Po rozruchach lipcowych 23 lipca trafił do więzienia ze sfabrykowanymi[46] zarzutami o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Więzienie opuścił 4 września. Przystąpił do bolszewików we wrześniu 1917 roku, by od razu znaleźć się w Komitecie Centralnym SDPRR(b). W miesiącach poprzedzających Rewolucję Październikową Trocki był jednym z jej „kół napędowych” – zręcznym mówcą, bardzo popularnym wśród robotników i żołnierzy, a także organizatorem politycznym o rosnących wpływach[47].
23 września został wybrany na przewodniczącego Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. W październiku odegrał kluczową rolę w przygotowaniu i przeprowadzeniu zbrojnego przewrotu, jako przewodniczący Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego[a] i w zakresie polityczno-agitacyjnym (w decydującym okresie przemawiał na wielu wiecach i zebraniach). Był wówczas jednym z kilku czołowych przywódców bolszewickich[48] .
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Leo_Trotzki_1917.jpg/170px-Leo_Trotzki_1917.jpg)
Okres po rewolucji październikowej
Po rewolucji październikowej zawiązał w partii bolszewickiej własną frakcję. Jako ludowy komisarz spraw zagranicznych postulował hasło „Ani wojny, ani pokoju”, odrzucając zarówno postulaty zawarcia pokoju z Niemcami, jak i kontynuowania wojny[49]. Wraz z dalszymi porażkami Rosji Radzieckiej na froncie negocjował brzeski traktat pokojowy. Jako uczestnik delegacji w Brześciu wbrew dyrektywie Lenina, poinformował władze niemieckie o tym, że rząd Rosji Radzieckiej nie podpisze z Niemcami traktatu pokojowego na stawianych przez nich warunkach. Jednocześnie jednak zakończy działania zbrojne i zdemobilizuje wojsko. Lew Trocki uważał, że decyzja taka doprowadzi do radykalizacji środowisk robotniczych Europy Zachodniej[50]. Następnie był komisarzem spraw wojskowych i morskich oraz głównym organizatorem Armii Czerwonej. W sierpniu 1918 sformował swój osobisty pociąg pancerny. 4 września jako komisarz wojny i marynarki wojennej stanął na czele Rewolucyjnej Rady Wojennej (ros. Riewwojensowiet) RFSRR, dowodzącej siłami zbrojnymi[51].
20 listopada 1919 odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru[52]. Podczas wojny polsko-bolszewickiej wydał w Smoleńsku odezwę propagandową zatytułowaną Czego chcą [polscy panowie]? Rzecz o napadzie polskiej burżuazji na Rosję rewolucyjną[53]. Inna ulotka, adresowana do „legionistów i żołnierzy polskich”, zawierała na odwrocie tłumaczenie rozkazu Trockiego do wojsk Frontu Zachodniego i Południowo-Zachodniego Armii Czerwonej z 10 maja 1920, w którym wzywał do oszczędzania jeńców i do przekierowania zemsty na rząd polski, szlachtę i burżuazję jako siły kontrrewolucyjne[54]. W marcu 1921 roku Trocki był jednym z głównych przywódców rosyjskich decydujących o siłowym stłumieniu powstania w Kronsztadzie i biorących w tym udział[55].
W 1920 roku po raz kolejny Trocki sprzeciwił się ówczesnemu kierownictwu, wystąpił z pomysłem reorganizacji Rosji, według której związki zawodowe miały zostać zmienione w organy państwa zarządzające produkcją[49]. Koncepcję Trockiego dotyczącą związków, skrytykował Lenin, doprowadziło to do tarć frakcyjnych wewnątrz partii. X Zjazd partii komunistycznej z 1921 roku odrzucił koncepcję Trockiego oraz zakazał polityki frakcyjności[56]. Trocki początkowo dostosował się do uchwały Zjazdu, choć w 1923 roku, gdy Lenin był już chory, jego frakcja przyjęła rolę opozycji wewnątrz partii. Idee zwolenników Trockiego zebrane zostały w dziele Nowy kurs. W tym czasie frakcja trockistów przyjęła postulat nie jak to dotychczas miało miejsce; krytyki tylko elementów polityki partii, lecz zasadniczą krytykę kształtu partii. Nowym Kursem Trockiego miało być reformowanie partii – zdemokratyzowanie partii, aktywizacja członków, wprowadzenie krytyki czy walka z biurokracją[57].
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A2%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9.jpg/220px-%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A2%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9.jpg)
Po śmierci Lenina (1924) pozostawał w ostrym konflikcie z Józefem Stalinem spowodowanym walką o sukcesję po Leninie i walką z rozrastającą się w ZSRR biurokracją. Dostrzegał degenerację ideową, do jakiej dochodziło w partii bolszewickiej, upadek wewnątrzpartyjnej dyskusji i rosnącą rozbieżność między ideałami socjalistycznymi a dążeniami wielu nowo wstępujących członków. W licznych artykułach prasowych i książce Platforma Lewicowej Opozycji domagał się walki z tymi problemami, których uosobieniem dla niego był Stalin. Wokół haseł Trockiego uformowała się nieformalna frakcja w WKP(b), określana jako Lewicowa Opozycja. Poniósł jednak klęskę. W 1925 r. musiał odejść z komisariatu wojny (zastąpiony na krótko przez Michaiła Frunzego, a po jego śmierci[b] przez stalinowca Klimienta Woroszyłowa), w 1926 usunięto go z Biura Politycznego, a w listopadzie 1927, po próbie zorganizowania bloku wraz z Zinowjewem i Kamieniewem i demonstracjach zwolenników w dniu 7 listopada 1927, został usunięty z WKP(b). Kilka miesięcy później znalazł się na wygnaniu w Ałma-Acie. Jego zwolennicy i sprzymierzeńcy zostali wydaleni z WKP(b) i poddani przez OGPU policyjnym prześladowaniom[c]. W 1929 roku Trocki został wydalony z terenów ZSRR oraz pozbawiony obywatelstwa[58].
Okres dysydencki
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Trotskyist_Left_Opposition-1927.jpg/280px-Trotskyist_Left_Opposition-1927.jpg)
W styczniu 1929 został deportowany z ZSRR na podstawie uchwały Biura Politycznego WKP(b)[d], za „działalność kontrrewolucyjną”[59], a w 1932 pozbawiony obywatelstwa ZSRR. Przebywał na emigracji w Turcji, która jako jedyna zgodziła się go przyjąć (na wyspie Prinkipo (Büyükada)[e]), a następnie w Norwegii[f], Francji i Meksyku[60].
Z zagranicy toczył walkę ze Stalinem. Stworzył Biuletyn Opozycji jako stałe wydawnictwo periodyczne relacjonujące i komentujące wydarzenia w ZSRR. Krytykował dyktaturę Stalina jako zdradę ideałów rewolucji i wynaturzenie istoty państwa radzieckiego. Komentował również bieżące wydarzenia w polityce międzynarodowej, analizując m.in. przebieg rewolucji hiszpańskiej, rozwój faszyzmu, narodowego socjalizmu i upadek demokracji w Europie Środkowej. Stopniowo przekonywał się o mającej jego zdaniem miejsce całkowitej degeneracji ideowej Kominternu i niemożności oddolnego wpływu na stanowisko jego władz. Po usunięciu z Międzynarodówki wszystkich trockistów oraz podejrzewanych o trockizm Trocki uznał, że III Międzynarodówka całkowicie wpadła w ręce Stalina i radzieckiej biurokracji, stając się narzędziem imperialistycznej polityki ZSRR[61]. Trocki uważał również, że to błędna polityka Kominternu w sprawie poszczególnych partii komunistycznych w krajach europejskich przyczyniła się do dojścia do władzy Adolfa Hitlera oraz do klęski ruchu rewolucyjnego w Chinach[62].
W 1935 roku uczestniczył w spotkaniu tych partii, które zostały wykluczone z Kominternu bądź nie chciały w nim uczestniczyć ze względu na powiązania ze stalinizmem. Trzy partie uczestniczące w spotkaniu poparły projekt utworzenia nowej międzynarodówki i podpisały tzw. Deklarację Czterech (czwartą była, symbolicznie, rosyjska Lewicowa Opozycja)[63]. Szacuje się, że organizacje te miały w momencie spotkania pokaźną bazę społeczną, liczącą do kilkuset tysięcy robotników łącznie w różnych krajach Europy[64]. W 1935 roku Trocki napisał List otwarty na rzecz Czwartej Międzynarodówki, w którym przypominał o Deklaracji Czterech i, w związku z dalszą degeneracją Kominternu, wzywał do dalszych prac nad nową organizacją[65]. W 1936 r. w czerwcu w Paryżu odbyło się tajne spotkanie, w którego dokumentach ze względów bezpieczeństwa jako miejsce obrad podano Genewę, na którym powołano Ruch na rzecz Czwartej Międzynarodówki. Miał on kontynuować akcję informowania partii komunistycznych i sympatyzujących z nimi robotników o prawdziwym obliczu stalinowskiego ZSRR. W odwecie w ZSRR podjęta została kampania wymazywania Trockiego z historii ZSRR, posuwająca się do niszczenia dokumentów, usuwania wzmianek o Trockim z kolejnych wydań książek i retuszowania Trockiego z archiwalnych zdjęć przywódców radzieckich[55], oraz miała miejsce kolejna fala represji przeciw podejrzewanym o trockizm[66]. Nakazywano nawet usuwanie zdjęć Trockiego z książek w prywatnych zbiorach, czego niewykonanie groziło represjami[55].
- Osobny artykuł:
W 1938 utworzył IV Międzynarodówkę[67][68]. Istotnym utrudnieniem w działaniu nowo powołanej organizacji stał się spór pomiędzy Trockim a Maxem Shachtmanem i jego zwolennikami w amerykańskiej Socjalistycznej Partii Robotników[69]. Shachtman dokonał własnej analizy zmian w ZSRR i w dużej mierze odszedł od ich trockistowskiej interpretacji zawartej w Zdradzonej rewolucji oraz Programie przejściowym. Jego poglądy, zakładające faktyczny powrót kapitalizmu w Rosji, acz w nietypowej, zniekształconej formie wywołały zdecydowany sprzeciw Trockiego, który argumentował, że dopóki nie ma w Rosji prywatnej własności środków produkcji, nie ma mowy o kapitalizmie[70]. Chociaż Trocki pragnął mimo różnic zatrzymać Shachtmana i jego zwolenników w organizacji, widząc ich zgodę w wielu innych kwestiach, Amerykanie nie byli zainteresowani współpracą i odeszli z grupy na początku roku 1940[71].
16 lutego 1938 roku zmarł syn Trockiego, Lew Siedow, po operacji w klinice w Paryżu[72] w niejasnych okolicznościach, prawdopodobnie skrytobójczo zamordowany przez agenta INO NKWD. W podobny sposób zginęła właściwie cała rodzina Trockiego, oprócz jego partnerki życiowej Natalii Siedowej i wnuka.
W maju 1940 roku zorganizował specjalną konferencję Międzynarodówki, poświęconą problemowi jedności trockistów w obliczu wojny. Na tę okoliczność Trocki opublikował manifest wzywający do zjednoczenia sił, który przeszedł jednak w dużej mierze bez echa[73]. Trocki doprowadził też do usunięcia resztek zwolenników Shachtmana z zarządu Międzynarodówki i powołania nowego Międzynarodowego Komitetu Wykonawczego z Jeanem van Heijenoortem na czele[74].
Przez cały okres emigracyjny był tropiony przez radzieckich tajnych agentów, którzy starali się śledzić każdy jego krok i donosić o nim Stalinowi. Już po jego wyjeździe z ZSRR w okresie pobytu w Turcji śledzili go agenci NKWD pochodzenia litewskiego znani w USA (w której do 1961 byli radzieckimi szpiegami) jako Jack i Robert Soble, Trocki podejrzewając spisek zerwał z nimi kontakt w 1932 roku. Trocki nie zdawał sobie sprawy, ilu z jego sekretarzy, pomocników itp. miało związki z NKWD. Co najmniej trzykrotnie radzieckie służby bezpieczeństwa usiłowały pozbawić go życia – pozorując pożar jego willi na wyspie Prinkipo (Büyükada), a następnie domu pod Paryżem oraz organizując zmasowany atak z użyciem broni maszynowej na jego dom w Meksyku w kwietniu 1940[75].
Śmierć
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Trotsky_grave.jpg/170px-Trotsky_grave.jpg)
20 sierpnia 1940 został zamordowany na rozkaz Stalina w miejscu swego zamieszkania – w willi w Coyoacán (w mieście Meksyk) przez agenta NKWD Ramóna Mercadera. Mercader uderzył z zaskoczenia czekanem w tył głowy Trockiego, który pracował wówczas przy biurku nad biografią Stalina[76]. Zamachowca aresztowano. Trocki, ciężko ranny w głowę, zmarł w szpitalu 26 godzin po zamachu. Jego pogrzeb w Meksyku zgromadził 300 tysięcy osób. Zamachowiec został skazany na karę 20 lat pozbawienia wolności. Rezydencję Trockiego przekształcono w muzeum. Trocki nie został zrehabilitowany w ZSRR, jak wielu innych działaczy zamordowanych z rozkazu Stalina. Niemniej w latach 80. XX w. wydano pamiątkowy znaczek z jego postacią, a w 1987 zniesiono zakaz publikacji i posiadania jego książek.
Życie prywatne
Miał czworo dzieci: z pierwszą żoną Aleksandrą Sokołowską dwie córki – Zinaidę (w 1933 popełniła samobójstwo w Berlinie) i Ninę (w 1928 zmarła na gruźlicę w ZSRR), a z drugiego związku z Natalią Siedową dwóch synów – Lwa Siedowa (1906-1938) i Siergieja Siedowa (ur. 1908, w 1937 stracony w ZSRR). W 1937 meksykańska malarka Frida Kahlo udostępniła Trockiemu i Siedowej swój dom w Coyoacán. Trocki wdał się z Kahlo w romans. Po zerwaniu relacji, Siedowa wybaczyła mu zdradę[77].
Poglądy
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Cuarta_internacional.svg/220px-Cuarta_internacional.svg.png)
- Osobny artykuł:
Trocki uznał, że rewolucja może się udać jedynie w skali globalnej. Działania rewolucji w jednym kraju miały stać się czynnikiem wpływającym na rewolucje w innych państwach[78][79]. Odrzucał teorię „socjalizmu w jednym kraju”[80][81]. Uważał, że warunkiem zwycięstwa komunizmu jest pomoc ekonomiczna i militarna, której będą udzielać sobie radzieckie Stany Zjednoczone Europy[82], dlatego też rewolucja miała być rozszerzana przez ZSRR na sąsiadujące z nim państwa[83]. Polityka ta wcześniej określana była jako eksport rewolucji, choć Trocki jako opozycjonista odrzucał to pojęcie[84].
Uważał, że ZSRR zdominowany został przez biurokratów[85]. Deklarował, że budowa uprzemysłowienia państwa na zasadach takich jak współzawodnictwo, bodźce materialne, działanie prawa wartości – stanowi odejście od idei rewolucji październikowej[86].
Niektóre wzmianki o przyszłym doskonaleniu natury ludzkiej w pismach Trockiego są wyrazem poglądów dziś określanych mianem transhumanizmu. Jak pisał w książce Literatura i rewolucja: „Rodzaj ludzki nie po to przestał padać na kolana przed Bogiem, królami i kapitałem, by później pokornie podporządkować się mrocznym prawom dziedziczności i ślepej selekcji seksualnej”[87].
Sprzeciwiał się socjaldemokracji uważając ją za kontrrewolucyjną[88].
Upamiętnienie
Od jego przybranego nazwiska nazywano przejściowo miasta: Czapajewsk (1919-1929) oraz Gatczyna (1923-1929).
Wybrane dzieła dostępne w języku polskim
- Od przewrotu listopadowego do pokoju brzeskiego (1918, wyd. pol. 1920)
- (z Józefem Stalinem) Gospodarka sowiecka u progu 2-giej piatiletki (1925, wyd. pol. 1933)
- Prawda o Rosji Sowieckiej (1928, wyd. pol. 1929)
- Moje życie (1929, wyd. pol. 1930)
- Historia rewolucji rosyjskiej (t. 1–2 w l. 1931–1933, wyd. pol. 1932–1934)
- Rewolucja niemiecka a stalinowska biurokracja. Żywotne problemy niemieckiego proletariatu (1932, wyd. pol. 1989)
- Zdradzona rewolucja. Czym jest ZSRR i dokąd zmierza? (1936, wyd. pol. 1991)
- Zbrodnie Stalina (1937, wyd. pol. 1937)
- Agonia kapitalizmu a zadania Czwartej Międzynarodówki (Program przejściowy) (1938, wyd. pol. 1990)
Wszystkie jego utwory w 1951 roku objęte zostały zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek publicznych[89].
Nawiązania i inspiracje w sztuce
- Śmierć Trockiego jest tematem filmu Josepha Loseya Zabójstwo Trockiego (L’Assassinat de Trotsky), w którym tytułową rolę zagrał Richard Burton, zaś w Ramona Mercadera wcielił się Alain Delon.
- Trocki pojawia się w filmie Frida z 2002, gdzie gra go Geoffrey Rush.
- O śmierci Trockiego opowiada humoreska Davida Ivesa Variations on the death of Trotsky.
- Trocki pojawia się na obrazach meksykańskiego malarza i komunisty Diego Rivery.
- Po krótkotrwałym romansie z Fridą Kahlo Trocki otrzymał od niej „Autoportret dedykowany Lwu Trockiemu”, na którym widoczna jest dedykacja: „Lwu Trockiemu, z całą moją miłością, dedykuję ten obraz, dnia 7 listopada 1937 r. Frida Kahlo w Saint Angel, Meksyk”[90].
- Trocki był pierwowzorem postaci Snowballa w Folwarku zwierzęcym oraz Emmanuela Goldsteina w Roku 1984.
- Trocki jest wspomniany w piosence zespołu The Stranglers – „No More Heroes”
- W Polsce istnieje grupa muzyczna pod nazwą Trocki – zespół jest silnie związany z ruchami anarchistycznym i ekologicznym, charakteryzuje się radykalnymi tekstami poruszającymi kwestie szeroko pojętej wolności oraz problemów świata w dobie globalizacji.
- Lew Trocki prawdopodobnie był pierwowzorem dla postaci Abadonny w powieści Bułhakowa Mistrz i Małgorzata, zaś w powieści Biała gwardia utożsamiany jest z apokaliptycznym aniołem Abaddonem[91].
- Zespół Catch 22 stworzył w 2006 roku album koncepcyjny w całości oparty na życiorysie Lwa Trockiego.
- Postać Lwa Trockiego pojawia się epizodycznie w grze komputerowej Assassin’s Creed Chronicles: Russia.
- W 2017 powstał rosyjski serial biograficzny pt. „Trocki”. Rolę tytułową zagrał Konstantin Chabienski[92].
Zobacz też
Uwagi
- ↑ Który zażądał posłuszeństwa od oddziałów garnizonu piotrogrodzkiego, a następnie przejął władzę.
- ↑ Podczas operacji wymuszonej decyzją Biura Politycznego (p.Opowieść niezgaszonego księżyca).
- ↑ Z wyjątkiem tych, którzy wyparli się poglądów składając publiczną samokrytykę i uzyskując w ten sposób iluzję możliwości dalszego publicznego działania w ramach partii bolszewickiej. Wszyscy bez wyjątku stali się ofiarami terroru policyjnego lat 30.
- ↑ Wbrew stanowisku Bucharina, Rykowa i Tomskiego.
- ↑ W umiędzynarodowionej traktatowo strefie cieśnin tureckich.
- ↑ Dyplomacja sowiecka traktowała zgodę na pobyt Trockiego jako akt wrogi wobec ZSRR. Premier Norwegii Trygve Lie zgodził się udzielić Trockiemu azylu politycznego.
Przypisy
- ↑ Wołkogonow 1996 ↓, s. 24–25.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 12.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 24.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 11.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 33.
- ↑ Deutscher 2003 ↓, s. 7.
- ↑ Wołkogonow 1996 ↓, s. 27.
- ↑ Wołkogonow 1996 ↓, s. 29–30.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 111–112.
- ↑ Deutscher 2003 ↓, s. 25.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 121–127.
- ↑ Deutscher 2003 ↓, s. 31.
- ↑ Deutscher 2003 ↓, s. 34.
- ↑ Wołkogonow 1996 ↓, s. 32–33.
- ↑ a b Wołkogonow 1996 ↓, s. 34.
- ↑ Deutscher 2003 ↓, s. 39–44.
- ↑ a b c d Deutscher 2003 ↓, s. 47.
- ↑ The Columbia Encyclopedia. bartleby.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-14)]..
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 97.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 99.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 99–100.
- ↑ Trotskyana.net.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 101.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 105.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 106.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 109–110.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 112.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 115–116.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 117.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 120–128.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 135–136.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 136–138.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 136–139.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 150–152.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 143.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 154.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 144–145.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 165.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 171–172.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 176.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 184–185.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 186.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 187.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 188–189.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 192–194.
- ↑ John Reed: Dziesięć dni które wstrząsnęły światem, Warszawa 1956, s. 20.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 200–215.
- ↑ Deutscher 2003 ↓.
- ↑ a b Janicki 1981 ↓, s. 85–86.
- ↑ Trocki 2001 ↓, s. 423.
- ↑ Richard Pipes: Rosja bolszewików. Warszawa 2005, s. 57.
- ↑ Przewodnik po historii Partii Komunistycznej i ZSRR (ros.).
- ↑ Lew Trocki , Czego chcą oni? (Rzecz o napadzie polskiej burżuazji na Rosję rewolucyjną), Smoleńsk: Wydawnictwo Czerwonoarmistów Polaków, 1920 .
- ↑ Do Legjonistów i Żołnierzy polskich. Towarzysze Legjoniści i Żołnierze!, [w:] Wojna polsko-bolszewicka. Druki ulotne z lat 1919–1920, Śląska Biblioteka Cyfrowa, 1920 .
- ↑ a b c Witalij D. Docenko: Mify i liegendy Rossijskogo fłota. Sankt Petersburg: Poligon, 2002, s. 157–159 (ros.).
- ↑ Janicki 1981 ↓, s. 87.
- ↑ Janicki 1981 ↓, s. 88.
- ↑ Janicki 1981 ↓, s. 91.
- ↑ Z art. 58 KK RFSRR.
- ↑ Janicki 1981 ↓, s. 92.
- ↑ List otwarty na rzecz IV Międzynarodówki.
- ↑ Tekst poświęcony początkom IV Międzynarodówki i jej genezie.
- ↑ George Breitman o początkach IV Międzynarodówki.
- ↑ Urszula Ługowska , August Grabski , Trockizm. Doktryna i ruch polityczny, Warszawa: TRIO, 2003, s. 98, ISBN 83-88542-51-6, OCLC 830560780 .
- ↑ List otwarty.
- ↑ Artykuł o represjach wobec trockistów.
- ↑ Sprawozdanie z pierwszego kongresu IV Międzynarodówki.
- ↑ Janicki 1981 ↓, s. 90.
- ↑ Dokument dotyczący amerykańskiej sekcji Międzynarodówki.
- ↑ Duncan Hallas o sporach wewnętrznych w Międzynarodówce.
- ↑ James Cannon o sporach wewnętrznych w IV Międzynarodówce. marxfaq.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-06-16)]..
- ↑ Zgon syna Trockiego. „Gazeta Lwowska”, s. 1, nr 38 z 18 lutego 1938.
- ↑ James Cannon, op.cit.. [dostęp 2015-11-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-06-16)].
- ↑ Raport z konferencji w 1940 r.
- ↑ Ramon Mercader trotskys assasin.
- ↑ Izaak Deutscher: Stalin. A political biography. Londyn 1949. Ostatnie zdania Trockiego zapisane w biografii Stalina tuż przed zamachem: Wyjaśnienie historyczne nie jest usprawiedliwieniem. Neron był również produktem swej epoki. Jednak gdy zginął jego posągi zostały obalone, a jego imię wymazane zewsząd. Zemsta historii jest straszniejsza, niż zemsta najpotężniejszego sekretarza generalnego. Śmiem twierdzić, że jest to pocieszenie... tamże.
- ↑ Ostatnie lata Lwa Trockiego. socialistaction.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-10-25)]..
- ↑ Janicki 1981 ↓, s. 96.
- ↑ L. Trocki, Itogi i pierspiektiwy, Moskwa 1919, s. 80.
- ↑ Janicki 1981 ↓, s. 97.
- ↑ KPZR w rezolucjach i uchwałach, cz. II, s. 229.
- ↑ Janicki 1981 ↓, s. 94.
- ↑ L. Trotsky, L’Internationale communiste apres Lenine, t. 1, Paris 1969, s. 101.
- ↑ Janicki 1981 ↓, s. 99.
- ↑ L. Trotsky, La revolution defiguree w De la revolution s. 104.
- ↑ L. Trotsky, La revolution defiguree w De la revolution s. 110.
- ↑ Leon Trotsky, Transhumanist (?). www.kuro5hin.org, 2009-07-27. [dostęp 2013-09-27]. (ang.).
- ↑ Platforma Zjednoczonej Opozycji, Rozdział 9 - Nasza sytuacja międzynarodowa a niebezpieczeństwo wojny [online], www.marxists.org [dostęp 2023-05-03] .
- ↑ Posłowie, [w:] Zbigniew Żmigrodzki , Cenzura PRL, Wrocław 2002, s. 42 .
- ↑ 1937 – Autoportret dedykowany Lwu Trockiemu.
- ↑ Абадонна, w: Булгаковская энциклопедия. [dostęp 2012-12-11].
- ↑ Trotskiy (TV Mini-Series 2017) [online], www.imdb.com [dostęp 2019-06-17] .
Bibliografia
- Izaak Deutscher, The Prophet Armed, Londyn: Verso, 2003, ISBN 1-85984-441-3 (ang.).
- Janusz Janicki , Lewacy. Historia i współczesność ekstremistycznej lewicy, Warszawa: Książka i Wiedza, 1981 .
- Mikołaj Mirowski , Rola Lwa Trockiego podczas rozmów pokojowych w Brześciu Litewskim, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne”, 78, 2006, s. 81–116 .
- Bertrand M. Patenaude, Trocki. Upadek rewolucjonisty, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009 .
- Paweł Sydor , Własność i klasa w doktrynie politycznej Lwa Dawidowicza Trockiego, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, 31, 2009, s. 345–354 .
- Paweł Sydor , Państwo i prawo w koncepcji rewolucji permanentnej Lwa Trockiego. Marksistowska wizja dziejów w warunkach kraju zacofanego, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2016 .
- Lew Trocki , Moje życie, Gdańsk: Wydawnictwo Tower Press, 2001 .
- Dmitrij Wołkogonow, Trocki, Warszawa: Amber, 1996, ISBN 83-7245-439-6 . (wyd. 2 jako Trocki. Niewolnik idei, ideolog zbrodni, 2008)
Linki zewnętrzne
- Dzieła Trockiego do 1917 r.. 1917.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-21)].
- Dzieła Trockiego z okresu 1917–1923. 1917.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-21)].
- Dzieła Trockiego z okresu 1924–1929. 1917.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-21)].
- Dzieła Trockiego z okresu 1930–1940. 1917.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-21)].
- Wybrane pisma Trockiego z lat 1901–1940
- Wspomnienie byłego sekretarza Stalina Borysa Bażanowa o Lwie Trockim. stalin.tv. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-13)]. (pol.).
- Fotografie Trockiego i innych bolszewików. stalin.tv. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-06-26)]. (pol.).
- Rozprawa mgr. omawiająca m.in. teorię rewolucji permanentnej Trockiego. stalin.tv. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-15)]. (pol.).
- The Lubitz TrotskyanaNet, informacje biograficzne i bibliograficzne o Trockim (ang.)
- Dzieła Lwa Trockiego w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000122771584
- VIAF: 19685134
- ULAN: 500327186
- LCCN: n79054261
- GND: 118642979
- NDL: 00459140
- LIBRIS: 42gjf85n4nn175f
- BnF: 119271514
- SUDOC: 027170136
- SBN: CFIV069173
- NLA: 35556422
- NKC: jn19981002250
- DBNL: trot003
- BNE: XX1141378
- NTA: 068433182
- BIBSYS: 90051176
- CiNii: DA00670138
- Open Library: OL38191A
- PLWABN: 9810560571905606
- NUKAT: n94003087
- J9U: 987007268894105171
- PTBNP: 1766492
- CANTIC: a10964940
- LNB: 000027796
- NSK: 000000699
- BNA: 000049195
- CONOR: 7463523
- BNC: 000223982
- ΕΒΕ: 227498, 155338
- BLBNB: 000371225
- KRNLK: KAC199627875
- LIH: LNB:V*4569;=BK