Bioinformatics Wiki
Kontenut
Repubblika Iżlamika tal-Iran جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān |
||||||
---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
Mottu: استقلال. آزادی. جمهوری اسلامی "Indipendenza, Libertà, Repubblika Islamika" |
||||||
Innu nazzjonali: جمهوری اسلامی ایران Innu Nazzjonali tar-Repubblika Iżlamika tal-Iran |
||||||
![]() |
||||||
Belt kapitali (u l-ikbar belt) | Teheran 35°41′N 51°25′E / 35.683°N 51.417°E
| |||||
Lingwi uffiċjali | Persjan | |||||
Gvern | Repubblika islamika unitarja | |||||
- | Supreme Leader | Ali Khamenei | ||||
- | President | Mahmoud Ahmadinejad | ||||
- | L-Ewwel Viċi President | Mohammad-Reza Rahimi | ||||
- | Kelliem tal-Parlament | Ali Larijani | ||||
- | Prim Imħallef | Sadeq Larijani | ||||
Unifikazzjoni | ||||||
- | Imperu Medjan | 625 QK | ||||
- | Imperu Achaemenid | 550 QK | ||||
- | Imperu Sassanid | 224 | ||||
- | Imperu Safavid | 1501 | ||||
- | Repubblika Islamika | 1 ta' April 1979 | ||||
- | Kostituzzjoni attwali | 24 ta' Ottubru 1979 | ||||
Erja | ||||||
- | Total | 1,648,195 km2 (18) 636,372 mil kwadru |
||||
- | Ilma (%) | 0.7 | ||||
Popolazzjoni | ||||||
- | stima tal-82,021,564 | 2017 (17) | ||||
- | ċensiment tal-2013 | 77,356,669[1] | ||||
- | Densità | 48/km2 (162) 124/mili kwadri |
||||
PGD (PSX) | stima tal-2012 | |||||
- | Total | $1006.540 biljun[2] | ||||
- | Per capita | $13,072[2] | ||||
PGD (nominali) | stima tal-2012 | |||||
- | Total | $496.243 biljun[2] | ||||
- | Per capita | $6,445[2] | ||||
IŻU (2012) | ![]() |
|||||
Valuta | Rial (﷼) (IRR ) |
|||||
Żona tal-ħin | IRST (UTC+3:30) | |||||
Kodiċi telefoniku | +98 | |||||
TLD tal-internet | .ir · ایران. |
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/IranNumbered.png/220px-IranNumbered.png)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Iran_map-es.svg/220px-Iran_map-es.svg.png)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Iran-geographic_map-es.svg/220px-Iran-geographic_map-es.svg.png)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/981012-Damavand-South-IMG_9861-2.jpg/220px-981012-Damavand-South-IMG_9861-2.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Geographic_sample_iran.jpg/220px-Geographic_sample_iran.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/%D8%AE%D8%B1%D9%85%DA%A9%D9%88%D8%B4%DA%A9%D8%8C_%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%8C_Iran_-_panoramio_%282%29.jpg/220px-%D8%AE%D8%B1%D9%85%DA%A9%D9%88%D8%B4%DA%A9%D8%8C_%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%8C_Iran_-_panoramio_%282%29.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/%DA%A9%D8%B1%D8%AE%D9%87.jpg/220px-%DA%A9%D8%B1%D8%AE%D9%87.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Iran-geographic_map-es.svg/220px-Iran-geographic_map-es.svg.png)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Hamun_Wetlands_-_Chah_nimeh_Sistan_Baluchistan_province.jpg/220px-Hamun_Wetlands_-_Chah_nimeh_Sistan_Baluchistan_province.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Khorramabad_Mosaic_2.jpg/220px-Khorramabad_Mosaic_2.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Destruction_of_the_Elamite_city_of_Hamanu_645-635_BCE.jpg/220px-Destruction_of_the_Elamite_city_of_Hamanu_645-635_BCE.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/Esfahan_Logo.jpg/220px-Esfahan_Logo.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Tajcinema.jpg/220px-Tajcinema.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Chateau_de_Morgan_Castle_-_Shush_-_Southwestern_Iran_-_02_%287423702460%29.jpg/220px-Chateau_de_Morgan_Castle_-_Shush_-_Southwestern_Iran_-_02_%287423702460%29.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Shop_Vendor_-_Shush_-_Southwestern_Iran_%287423713530%29.jpg/220px-Shop_Vendor_-_Shush_-_Southwestern_Iran_%287423713530%29.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Royal_City_and_Acropolis_Tepes.jpg/220px-Royal_City_and_Acropolis_Tepes.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Ahvaz_Karoon_Bridge.jpg/220px-Ahvaz_Karoon_Bridge.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Rudband2.jpg/220px-Rudband2.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D9%85%D8%B4%DA%A9_andimeshk.jpg/220px-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D9%85%D8%B4%DA%A9_andimeshk.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Karunrivermapfinal.jpg/220px-Karunrivermapfinal.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/ISS-49_Lake_Urmia%2C_northwestern_Iran.jpg/220px-ISS-49_Lake_Urmia%2C_northwestern_Iran.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Torre_del_silencio%2C_Yazd%2C_Ir%C3%A1n%2C_2016-09-21%2C_DD_65.jpg/220px-Torre_del_silencio%2C_Yazd%2C_Ir%C3%A1n%2C_2016-09-21%2C_DD_65.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Doodentoren_van_de_Zoroastri%C3%ABrs.jpg/220px-Doodentoren_van_de_Zoroastri%C3%ABrs.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Tower_of_Silence_%28Yazd%29_006.jpg/220px-Tower_of_Silence_%28Yazd%29_006.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Choqa_Zanbil_3.jpg/220px-Choqa_Zanbil_3.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Karun_river_basin.png/220px-Karun_river_basin.png)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/ImamReza%28A%29.jpg/220px-ImamReza%28A%29.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Tomb_of_Ferdowsi_in_Tus%2C_Iran_3.jpg/220px-Tomb_of_Ferdowsi_in_Tus%2C_Iran_3.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Museum_of_Anthropology_-_Mashhad_1.jpg/220px-Museum_of_Anthropology_-_Mashhad_1.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Mashhad_at_night.jpg/220px-Mashhad_at_night.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Aerial_View_of_Koohsangi_street%2C_Mashhad%2C_Iran.png/220px-Aerial_View_of_Koohsangi_street%2C_Mashhad%2C_Iran.png)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/98/Chabahar_coast.jpg/220px-Chabahar_coast.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Panorama_makou_edit.jpg/220px-Panorama_makou_edit.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%8C%DA%A9_%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%B2%D9%84%DB%8C_4.jpg/220px-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%8C%DA%A9_%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%B2%D9%84%DB%8C_4.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/%DA%A9%D8%A7%D8%AE_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%B4%D8%AA%D9%87.jpg/220px-%DA%A9%D8%A7%D8%AE_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%B4%D8%AA%D9%87.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B2%D9%84%DB%8C.jpg/220px-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B2%D9%84%DB%8C.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D9%86%D8%B2%D9%84%DB%8C_2.jpg/220px-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D9%86%D8%B2%D9%84%DB%8C_2.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Bandar_Anzali%2C_Gilan%2C_Iran_-_panoramio.jpg/220px-Bandar_Anzali%2C_Gilan%2C_Iran_-_panoramio.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Fortaleza_de_Bam%2C_Ir%C3%A1n%2C_2016-09-23%2C_DD_09.jpg/220px-Fortaleza_de_Bam%2C_Ir%C3%A1n%2C_2016-09-23%2C_DD_09.jpg)
L-Iran ( ɪˈrɑːn (għajnuna·info)[4] jew il-Persja,[5] uffiċjalment ir-Repubblika Iżlamika tal-Iran, hu pajjiż fl-Asja tal-Punent.[6][7][8] Il-pajjiż huwa mdawwar fit-Tramuntana mill-Armenja, Ażerbajġan u t-Turkmenistan. L-Iran huwa stat littorali tal-Baħar Kaspju, li huwa baħar intern, il-Każakistan u r-Russja huma wkoll ġirien diretti tal-Iran lejn it-Tramuntana. L-Iran hija mdawwra mill-Afganistan u l-Pakistan fil-Lvant, fin-Nofsinhar mill-Golf Persjan u l-Gulf tal-Oman, l-Iraq mill-Punent u t-Turkija mill-Majjistral.
L-ogħla punt ta' temperatura fl-Asja kien irreġistrat fid-deżert ta' Lut fejn it-temperatura ta' 54 grad Celsius ġiet irreġistrata darbtejn u huwa t-tielet post bl-ogħla temperatura rreġistrata fid-dinja..
Fruntieri ta' Iran
L-Iran għandu fruntieri internazzjonali ma’ 13-il pajjiż sovran, kemm fuq l-art kif ukoll fuq il-baħar. Għandu total ta' 5,894 km (3,662 mi) ta' fruntieri fuq l-art ma' Iraq, Turkija, Ażerbajġan, Armenja, Turkmenistan, Afganistan u Pakistan. B'total ta' 2,440 km ta' kosta, għandha fruntieri marittimi ma' 6 pajjiżi oħra: il-Kuwajt, l-Arabja Sawdija, il-Baħrejn, il-Qatar, l-Emirati Għarab Magħquda u l-Oman. Il-fruntiera bejn l-Iran u t-Turkija ħaffer foss ta' 376 kilometru tul il-fruntiera, hemm ħajt tal-konkrit għoli erba’ metri.
Fl-2023, l-Iran tilef it-territorju minħabba l-post żbaljat tal-Ħajt f'Żabul.
- Fruntieri ta' l-art
- Fruntiera bejn Iran u Afganistan (921 km)
- Fruntiera bejn Iran u Armenja (44 km)
- Fruntiera bejn Iran u Ażerbajġan (689 km)
- Fruntiera bejn Iran u Iraq (1,599 km)
- Fruntiera bejn Iran u Pakistan (909 km)
- Fruntiera Iran-Turkija (534 km)
- Fruntiera bejn Iran u Turkmenistan (1,148 km)
Organizzazzjoni territorjali
Il-pajjiż huwa maqsum amministrattivament fi 30 reġjun. L-Iran joqgħod fuq plateau trijangolari kbir, li fih iż-żewġ deżerti kbar Iranjani, id-deżert inospitabbli tal-melħ ta' Kavir, fix-Xlokk ta' Tehran, u, aktar lejn ix-Xlokk, id-deżert tal-blat u ramliju ta' Lut.
Lingwi uffiċjali
- Lingwi reġjonali Persjan u Rikonoxxuti
Lista tal-lingwi
- Predominanti Persjan
- 18% Ażerbajġani u lingwi Turkiċi oħra (inkluż Qashqai, Turkmen)
- 10% Kurdi
- 7% Gilaki u Mazanderani
- 6% Luri
- 2% Baloch
- 2% Għarbi
- 2% oħra (inkluż Armenjan, Assirjan, Ġorġjan, Laki, Semnani, Talysh, Tati)
Lingwa nazzjonali
- Persjan
Gruppi etniċi (stima 2003)
- Kollha Persjani l-aktar
- Ażeri
- Kurdi
- Mazanderanis
- Lurs
- Gilaks
- Għarab
- Armeni
- Turkmeni
- Baloch
- Talysh
- Tatwaġġ
Storja
Storja tal-istabbiliment: Imperu Elamit-c. 3200 QK; Imperu Medjan-ċ. 678 QK; Imperu Akemenidi-550 QK; Imperu Parti-247 QK; Imperu Sasanjan-224 AD; Iranjan Intermezzo-821; Imperu Safavid-1501; Imperu Afsharid-1736; Zand Renju-1751; Imperu Qajar-1796; Pahlavi Iran-15 ta' Diċembru 1925; Kolt ta' stat 15–19 ta' Awwissu 1953, Kolt ta' stat Repubblikan-11 ta' Frar 1979; Kostituzzjoni kurrenti-3 ta' Diċembru 1979; L-aħħar emenda-28 ta’ Lulju 1989.
Gallerija
Imperu Parthian (247 QK-224 AD)
-
L-Imperu Parthian fl-94 QK. C. fl-akbar firxa tagħha, matul ir-renju ta' Mitridate II (r. 124-91 QK)
L-Imperu Parthian fl-94 QK. C. fl-akbar firxa tagħha, matul ir-renju ta’ Mitridate II (r. 124-91 QK); L-Imperu Parti (/ ˈ p ɑːr θ i ən / ), magħruf ukoll bħala l-Imperu Arsacid ( / ˈ ɑːr s ə s ɪ d / ), kien qawwa politika u kulturali Iranjana ewlenija fl-Iran tal-qedem mill-247 QK. 224 AD L-aħħar isem tiegħu ġej mill-fundatur tiegħu, Arsaces I, li mexxa lit-tribù Parni fil-konkwista tar-reġjun ta' Parthia fil-Grigal tal-Iran, imbagħad satrapy (provinċja) taħt Andragoras, li kien qed jirribella kontra l-Imperu Selewċidi.
Ctesiphon, Ecbatana, Hecatompylos, Susa, Mithradatkirt, Asaak, Rhages; Lingwi Komuni: Parthian (uffiċjali, qorti, letteratura), Grieg (uffiċjali), Aramajk (lingua franca); Reliġjon; Zoroastrjaniżmu, Reliġjon Babilonjana; Gvern: Monarkija feudali; Monarka: 247–211 QK Arsaces I (l-ewwel), 208–224 AD Artabanus IV (l-aħħar); Leġiżlatura: Megistanos; Era Storika: Antikità Klassika: Imwaqqfa: 247 QK, Imwaqqaf: 224 AD; Żona 1 AD: 2,800,000 km 2 (1,100,000 sq mi); Munita: Drachma.
Medes
Il-Medes / ˈ m iː d z / [N 1] (Persjan Qadim: 𐎶𐎠𐎭 Māda-; Akkadjan: mat Mādāya, mat Mātāya; Grieg Antik: Μῆδοι Mēdoi; Latin: Medi) kienu poplu Iranjan antik li tkellem il-[N 2] Lingwa medjan u li abita żona magħrufa bħala Media bejn il-punent u t-tramuntana tal-Iran. Madwar C., huma okkupaw ir-reġjun muntanjuż tal-majjistral tal-Iran u r-reġjun tal-grigal u tal-lvant tal-Mesopotamia fil-viċinanza ta 'Ecbatana (il-lum Hamadan). Huwa maħsub li l-konsolidazzjoni tagħha fl-Iran seħħet matul it-8 seklu QK. Fis-seklu 7 QK, il-Punent tal-Iran kollu u xi territorji oħra kienu taħt il-ħakma tal-Medja, iżda l-firxa ġeografika preċiża tagħhom mhix magħrufa.
Għalkemm huma ġeneralment rikonoxxuti bħala li għandhom post importanti fl-istorja tal-Lvant Qarib tal-qedem, il-Medi ma ħallew l-ebda sors miktub biex jibnu mill-ġdid l-istorja tagħhom, li hija magħrufa biss minn sorsi barranin bħall-Assirjani, Babiloniżi, Armeni, u Griegi, kif ukoll xi siti arkeoloġiċi Iranjani, maħsuba li kienu okkupati mill-Medes. L-istejjer relatati mal-Medi li qal Erodotu ħallew xbieha ta' poplu b’saħħtu, li kien jifforma imperu fil-bidu tas-7 seklu QK. li dam sas-sena 550 QK, kellu rwol determinanti fil-waqgħa tal-Imperu Assirja u kkompetiet mas-saltniet qawwija ta’ Lidja u Babilonja. Madankollu, rivalutazzjoni riċenti ta 'sorsi kontemporanji mill-perjodu Medjan bidlet il-perċezzjonijiet ta' l-istudjużi dwar l-istat Medjan. L-istat jibqa’ diffiċli biex jiġi pperċepit fid-dokumentazzjoni, u jħalli ħafna dubji dwaru, b’xi speċjalisti saħansitra jissuġġerixxu li renju medjan qawwi qatt ma kien jeżisti. Fi kwalunkwe każ, jidher li wara l-waqgħa tal-aħħar sultan Medjan kontra Ċiru l-Kbir tal-Imperu Persjan, Media saret provinċja importanti apprezzata mill-imperi li suċċessivament iddominawha (Akemenidi, Selewċidi, Partji u Sassanidi).
Kapitali: Ecbatana; Lingwi Komuni: Medju; Reliġjon: Reliġjon Iranjana tal-qedem (relatata mal-Mitraiżmu, iż-Żoroastrijaniżmu bikri) Gvern; Monarkija: 700–675 QK Deioces, 675–653 QK Fraortes, 653–585 QK. Ciaxares, 585–549 QK. Astyages); Era Storika: Età tal-Ħadid: Stabbilita. c.678 QK; Maħkum minn Ċiru l-Kbir: C. 549 QK
-
Il-Medes fiż-żmien tal-espansjoni massima tagħhom
-
Il-Palazz Apadana, seklu 5 QK. C. Bas-riliev Akemenidi li juri suldat Medjan wara suldat Persjan, f'Persepolis, l-Iran
-
Tħaffir tal-qedem Ecbatana, Hamadan, Iran
-
Renji tal-Lvant Qarib Antik madwar 900 QK.
-
Kronoloġija tal-era ta' qabel l-Akemenidi.
-
Rhyton fil-forma ta' ras ta' muntun, deheb – Iran tal-Punent – Medjan, tard fis-7 sa bidu tas-6 seklu QK.
-
L-Imperu Neo-Babiloniku ġar fl-akbar firxa tiegħu wara l-qerda tal-Imperu Neo-Assirja
-
Protoma f'forma ta' ras ta' barri, seklu 8 QK., deheb u filigrana, Mużew Nazzjonali, Varsavja
-
Siġill ċilindriku, kalċedonja; turi gwerrier Medjan, fuq ix-xellug, jiffaċċja gwerrier Grieg, b'tagħmir hoplita, jaqtagħlu b’lanza; hawn fuq, disk solari bil-ġwienaħ. Perjodu Akemenidi, 6-4 sekli QK. British Museum BM 89333.
-
Sala Apadana, seklu 5 QK. Tinqix tal-era Akemenidi ta' suldati Persjani u Halfling bi kostumi tradizzjonali (Halflings jilbsu kpiepel u stivali fit-tond), f'Persepolis, l-Iran
-
Persepolis
Referenzi
- ^ "Iran – کاهش غیرمنتظره نرخ رشد جمعیت در ایران". DW Persian. Miġbur 2012-07-19.
- ^ a b ċ d "Repubblika Iżlamika tal-Iran". Fond Monetarju Internazzjonali. Miġbur 2012-04-18.
- ^ "Rapport tal-Iżvilupp Uman 2012". Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti. 2012. Miġbur 2012-06-05.
- ^ "Definition for Iran – Oxford Dictionaries Online (World English)" (bl-Ingliż). Oxford Dictionaries. Miġbur 2012-04-07.
- ^ Mackenzie, D. N. (1998-12-15). "Ērān, Ērānšahr". iranicaonline.org. Encyclopaedia Iranica. Miġbur 2010-08-25.
- ^ "Iran Country Profile". BBC. Miġbur 2012-08-08.
- ^ Cesww.fas.harvard.edu (ed.). ""CESWW" – Definition of Central Eurasia". Arkivjat minn l-oriġinal fl-2010-08-05. Miġbur 2010-08-01.
- ^ National Geographic.