Type a search term to find related articles by LIMS subject matter experts gathered from the most trusted and dynamic collaboration tools in the laboratory informatics industry.
![]() | |
Państwo | |
---|---|
Prowincja | |
Wysokość |
ok. 300 m n.p.m. |
Populacja (2013) • liczba ludności |
|
Nr kierunkowy |
071 |
Kod pocztowy |
06000 |
Położenie na mapie Laosu ![]() | |
![]() | |
Strona internetowa |
Luang Prabang (laot. ຫລວງພະບາງ /lŭaːŋ pʰā baːŋ/) – miasto leżące w północnej części Laosu nad rzeką Mekong, w prowincji Luang Prabang, której jest stolicą. Do roku 1975 było stolicą Laosu.
Laotańskie słowo ພະ /pʰā/ oznacza, między innymi, wizerunek Buddy. Całą nazwę miasta (ຫລວງພະບາງ) można przetłumaczyć jako Królewskie Miasto Delikatnego Obrazu Buddy. Pochodzi ona od posągu Buddy podarowanego w 1359 r. księciu Fa Ngumowi przez władcę Imperium Khmerów. Pod obecną nazwą jest ono znane od ok. 1560 r.[1] Wcześniej miasto nosiło nazwy Muang Seua oraz Xieng Dong-Xieng Thong.
Klimatogrami dla Luang Prabang | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
14
28
14
|
16
31
15
|
34
34
18
|
94
35
21
|
149
34
23
|
177
33
24
|
224
32
24
|
227
31
24
|
166
32
23
|
107
31
21
|
28
29
18
|
13
27
14
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Temperatury w °C Opad całkowity w mm Źródło: [2] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Luang Prabang znajduje się w północnym Laosie, na prawym, wysokim brzegu Mekongu, w miejscu ujścia rzeki Nam Khan. Tuż przed ujściem rzeka Khan skręca ostro w prawo, przez co część miasta znajduje się na powstałym w ten sposób półwyspie. W centrum Luang Prabang znajduje się wzgórze Phu Si (wys. wzgl. ok. 100 m). Miasto otoczone jest zbudowanymi z wapienia wzgórzami sięgającymi wysokością 600 m n.p.m.
Według klasyfikacji Köppena miasto znajduje się w strefie klimatu tropikalnego wilgotnego i suchego (Aw). Chociaż generalnie w ciągu całego roku panują w nim wysokie temperatury, w grudniu i styczniu jest wyraźnie chłodniej. Można też wyróżnić porę deszczową (od kwietnia do października) i suchą (w okresie pozostałych pięciu miesięcy). Średni roczny opad wynosi 1249 mm.
Według jednej z legend, podczas swojej podróży po Azji Południowo-Wschodniej Budda odpoczął na brzegu Mekongu. Miał się on przy tym uśmiechnąć i przepowiedzieć, że w przyszłości powstanie w tym miejscu bogata i potężna stolica państwa - przyszłe Luang Prabang. Inna legenda przypisuje lokalizację miasta wyborowi dwóch pustelników, którzy zostali urzeczeni pięknem miejsca i nadali mu nazwę Xieng Dong (lub Xieng Thong) na pamiątkę rosnącego tam drzewa[a]. Początkowo miały tam mieszkać jedynie fantastyczne stwory, które po swojej śmierci stały się duchami opiekuńczymi miasta. Następnie pojawili się ludzie. Wreszcie z północy przybyli Laotańczycy pod wodzą swojego legendarnego króla Khun Lo, który nadał miastu nazwę Muang Java (w wymowie laotańskiej Muang Seua)[3].
Dokładna data powstania Luang Prabang nie jest znana. Znalezione podczas wykopalisk archeologicznych w leżącej blisko miasta jaskini Tham Hua Pu kamienne narzędzia wskazują, że w rejonie tym ludzie mieszkali już 8000 lat pne. Z kolei odnalezione przez archeologów różnorodne ozdobne koraliki dowodzą istnienia wymiany handlowej miejscowej ludności z Indiami już ok. 500 r. pne.[4]. Wzrost znaczenia miasta wiąże się z osobą księcia, a później króla Fa Nguma - założyciela królestwa Lan Xang Hom Khao (Królestwo Miliona Słoni i Białego Parasola) w 1353 r. Stolicą królestwa uczynił on Muang Seua. Rozplanowanie stolicy odbiegało od wzorców znanych z Europy: był to przede wszystkim obronny królewski kompleks administracyjno-religijny z położonymi wokół niego wsiami (laot. ບ້ານ /bȃːn/) zaspokajającymi jego potrzeby i nie tworzącymi z nim wspólnej jednostki administracyjnej[5]. Rozwojowi miasta sprzyjało jego położenie na trasie handlu jedwabiem. W 1359 r. Fa Ngum sprowadził do królestwa podarowany przez władcę Imperium Khmerów posąg Buddy, którego laotańskie określenie stało się później nazwą miasta. Sprowadzenie posągu było elementem wprowadzania przez króla buddyzmu therawady jako religii królestwa.
W 1563 r. król Setthathirat przeniósł stolicę Lan Xang do Wientianu, którego położenie było korzystniejsze wobec zagrożenia birmańskimi najazdami. Nieco wcześniej zmieniono nazwę miasta na Luang Prabang dla uczczenia znajdującego się w nim świętego wizerunku Buddy. Pomimo przeniesienia ośrodka administracyjnego kraju do Wientianu, Luang Prabang pozostało głównym centrum religijnym Laosu[4].
W latach 1753 i 1771 miasto padło ofiarą birmańskich najazdów. W roku 1705 wywieziono posąg do Wientianu, a w 1779, po zajęciu Laosu przez wojska syjamskiego króla Taksina, święty posąg Buddy zabrany został wraz z drugim świętym wizerunkiem - Szmaragdowym Buddą (Phra Kaeo) do Bangkoku (zwrócony został ostatecznie w 1867 r. przez króla Mongkuta)[6]. W 1774 r., podczas obchodów Nowego Roku, większość miasta strawił pożar. Kolejny najazd miał miejsce w 1791 r., tym razem ze strony Wientianu, który w międzyczasie, po rozpadzie Laosu na trzy królestwa, stał się stolicą osobnego państwa.
Od połowy XIX w. Lan Xang wraz ze swą stolicą w Luang Prabang stało się wasalem Syjamu. Przez pewien czas jego władcy byli nawet zmuszeni płacić podwójną daninę - Syjamowi i Annamowi. Od drugiej połowy XIX w. coraz większe zainteresowanie tym rejonem Azji wykazywali Francuzi. Podczas misji rekonesansowej w pobliżu Luang Prabang (w roku 1861) umarł na malarię francuski badacz Indochin, odkrywca Angkor Wat - Henri Mouhot. Od 1885 r. Francja utrzymywała w Luang Prabang swojego wicekonsula, którym został Auguste Pavie, i wreszcie w 1893 r. całe królestwo zostało inkorporowane do francuskiego Laosu. Wcześniej, bo w 1887 r., miasto zostało jeszcze zdobyte i splądrowane przez sojusznicze wojska Białych Tajów pod wodzą Deo Van Tri oraz bandytów z Junnanu (tzw. Czarne Flagi) - doszło wówczas do zniszczenia Pałacu Królewskiego oraz świątyni Wat Visunarat[b]
Pomimo faktycznego włączenia do francuskich Indochin, dawne królestwo było traktowane w sposób szczególny. W odróżnieniu od pozostałego terytorium dzisiejszego Laosu nie było formalnie kolonią, ale protektoratem. Wszystkie wyższe stanowiska w administracji, która zachowała po części tradycyjny charakter, zajmowała laotańska szlachta. Francuzi finansowali też odbudowę zrujnowanego Luang Prabang, a w latach 1904-1909 francuscy inżynierowie zaprojektowali i zbudowali Pałac Królewski wraz utrzymanymi w stylu europejskim ogrodami nad brzegiem Mekongu. Wsparcie dla dziedzictwa kultury buddyjskiej miało w zamierzeniu władz francuskich służyć wzmocnieniu monarchii[1]. Francuzi wytyczyli nową siatkę ulic królewskiej stolicy, wznieśli w niej budynki administracyjne i handlowe - z tego okresu zachowały się liczne zabytki francuskiej architektury kolonialnej. W 1936 droga połączyła Luang Prabang z Wietnamem, a w 1944 z Wientianem. W okresie tym miasto stanowiło główny ośrodek handlowy i administracyjny północnego Laosu. Jednak nawet wtedy odległe położenie Luang Prabang utrzymywało je na uboczu głównego nurtu życia politycznego, co sprzyjało zachowaniu jego tradycyjnego charakteru.
Chociaż związek między przeprowadzoną przez Francuzów odbudową a pierwotnym planem miasta sporządzonym przez Fa Nguma jest bardzo wątły, aż do utraty przez Luang Prabang rangi stolicy w grudniu 1975 utrzymywała się ciągłość rytuałów religijnych i dworskich oraz trwała pamięć o jego znaczeniu. 600-letnią tradycję Królestwa Lan Xang zniszczyli dopiero komuniści zsyłając do obozu pracy króla z rodziną (wszyscy wkrótce zmarli) i zakazując wielu ceremonii religijnych[7].
W szczytowym okresie świetności miasta, w Luang Prabang znajdowało się 66 świątyń buddyjskich. Dziejowe zawieruchy przetrwały tylko 32 z nich[7]. Były one wielokrotnie przebudowywane i odbudowywane, zatraciły więc swoją pierwotną formę. Wokół każdej świątyni budowano dodatkowe budynki, tworząc w ten sposób kompleks świątynny. W jego skład wchodzą: sim - właściwa świątynia; that - stupa zawierająca relikwie; sala - pozbawione ścian pomieszczenie służące za miejsce zebrań, posiłków i niektórych ceremonii; ho la khang - dzwonnica; ho kong - wieża z bębnem; ho tai - biblioteka; kouti - sypialnia mnichów. Większość z tych obiektów znajduje się w części miasta pomiędzy wzgórzem Phu Si a brzegiem Mekongu. Cechą charakterystyczną laotańskich świątyń jest ozdobne zwieńczenie środkowej części górnej krawędzi dachu - dok so fa. Wśród świątyń Luang Prabang wyróżnia się cztery style[8]:
Cechy stylu budowy świątyń charakterystycznego dla Luang Prabang to[9]:
Posąg Buddy Phrabang (laot. ພະບາງ /pʰā baːŋ/)
Wat Mai Suwannaphumaham (laot. ວັດໄທມ່ສຸວັມມະຟູມອາຮາມ)
Wat Xieng Thong (laot. ວັດຊຽງທອງ /wāt síaːŋtʰɔ̑ːŋ/)
Wat Manorom (laot. ວັດມະໂມລົມ /wāt māmóːlóm/)
Muzyka i taniec klasyczny Luang Prabang mają swój własny styl związany z dworem królewskim. Korzenie tych sztuk sięgają odprawianych w XIV w. przez Fa Nguma ceremonii czczenia zwycięstw. W przeszłości tancerze wybierani byli spośród miejscowej młodzieży i szkoleni przez mistrza tańca w Pałacu Królewskim. Podczas przedstawień (np. adaptacji Ramajany) zakładają oni maski wytwarzane przez miejscowych rzemieślników.
Lalkarstwo narodziło się we wsi Xieng Thong i dlatego tradycyjnie spośród jej mieszkańców rekrutowano lalkarzy. Opanowanie sztuki poruszania lalkami jest trudne i czasochłonne. Lalki traktowane są jako święte, gdyż z godnie z miejscowym wierzeniem w każdej zamieszkuje jej własny duch. Z tego powodu są one przechowywane w Wat Xieng Thong i po każdym pokazie tam zwracane. Po każdych pięciu przedstawieniach odbywa się ceremonia złożenia ofiar duchom zamieszkującym w lalkach[15].
Ze względu na obecność w Luang Prabang królewskiego dworu, w mieście i okolicznych wsiach istniało wiele zaopatrujących go warsztatów rzemiosła artystycznego. Szkolenie rzemieślników odbywało się między innymi w miejscowych klasztorach, dzięki czemu przebywający w nich czasowo nowicjusze zyskiwali cenne umiejętności, które mogli wykorzystywać po powrocie do domów. Do dziś reprezentowane są takie specjalności rzemieślnicze, jak snycerstwo, kowalstwo żelaza i srebra, papiernictwo[c], tkactwo i farbiarstwo jedwabiu, hafciarstwo, koszykarstwo, garncarstwo[16].
Tradycja dworu królewskiego spowodowała, że kuchnia Luang Prabang uważana jest za bardziej wyrafinowaną i złożoną od odmian kuchni laotańskiej z innych regionów. Cechuje się oszczędnym stosowaniem przypraw, co pozwala na dominację smakową wykorzystywanych w niej świeżych składników roślinnych i zwierzęcych. Wśród przypraw dominują te o smaku pikantnym i gorzkim. Zrządzeniem losu zachowały się receptury szefów kuchni dworu królewskiego, które zostały opublikowane przez jedno z brytyjskich wydawnictw.
Charakterystycznymi składnikami kuchni Luang Prabang są pasta rybna (padek), suszone rzeczne wodorosty (khai phaen), pasta z chilli i suszonej skóry bawołu (jaeo bong). Najpopularniejszą przyprawą jest świeży korzeń imbiru (przyprawa ta pełni też funkcję rytualną). Potrawy typowe dla miasta, to koi (siekane fasola, kolendra, cytryny wymieszane z mielonym mięsem ryby, kurczaka bądź kaczki) i saa (wieprzowina wymieszana z siekanym kwiatem bananowca, chili, cytryną i kolendrą).
W kuchni Luang Prabang daje się też zauważyć wieloletni wpływ kultury francuskiej - popularne są m.in. kawa i bagietki[17].
Przez Luang Prabang przebiega najważniejsza dla Laosu droga nr 13 łącząca miasto ze stolicą (czas przejazdu autobusem to ok. 11-13 h) oraz z granicą chińską na północy i kambodżańską na południu. Ze stolicą prowincji Oudômxai - Muang Xay - łączy Luang Prabang droga nr 1. Łączność z resztą kraju oraz z sąsiednimi państwami zapewnia także międzynarodowy port lotniczy. Rola Mekongu, jako drogi wodnej staje się coraz mniejsza w miarę rozwoju sieci dróg. Obecnie odgrywa on rolę tylko w transporcie lokalnym oraz jako trasa turystyczna - podróż statkiem z Houayxay na granicy z Tajlandią do Luang Prabang trwa dwa dni.